Tóm tắt

Mụn ở cằm và quai hàm thường được nhắc đến như một biểu hiện điển hình của “mụn nội tiết” ở phụ nữ trưởng thành. Tuy nhiên, các nghiên cứu lớn cho thấy hình ảnh này chỉ đúng với một nhóm bệnh nhân: đa số phụ nữ trưởng thành có mụn ở nhiều vùng trên khuôn mặt, và vị trí tổn thương đơn thuần không đủ để kết luận có rối loạn hormone. Bài viết tổng hợp tám tài liệu khoa học đính kèm để làm rõ vai trò của nội tiết và chu kỳ kinh, stress, thiếu ngủ, mỹ phẩm, thói quen tự nặn mụn, mức dung nạp treatment ở da trưởng thành, cách chăm sóc tại nhà và các dấu hiệu nên khám bác sĩ da liễu.

Mụn cằm và quai hàm ở phụ nữ trưởng thành là tình trạng khá thường gặp, đặc biệt khi các tổn thương xuất hiện lặp đi lặp lại sau tuổi 25. Vì kiểu phân bố này thường được nhắc đến trong các bài viết về mụn ở phụ nữ trưởng thành, nhiều người dễ gọi ngay đây là “mụn nội tiết”. Tuy nhiên, vị trí tổn thương đơn thuần không đủ để kết luận có rối loạn hormone. Các tài liệu chuyên môn đúng là ghi nhận tổn thương viêm ở phần dưới khuôn mặt – cằm, quai hàm và cổ – có thể nổi bật ở một số phụ nữ trưởng thành [1,5]. Tuy nhiên, những nghiên cứu quy mô lớn sau đó cho thấy cách hiểu “mụn cằm/quai hàm = rối loạn nội tiết” là quá đơn giản [6,8].

Vì vậy, điều quan trọng không phải là chỉ nhìn vào vị trí mụn, mà là xem toàn bộ bức tranh: mụn có lặp lại theo chu kỳ kinh không, có nốt sâu hoặc nang không, có rối loạn kinh nguyệt hay các dấu hiệu tăng androgen không, da có đang kích ứng vì treatment quá mạnh không, và stress – giấc ngủ – mỹ phẩm có đang làm tình trạng khó kiểm soát hơn hay không [2-6].

1. Vì sao mụn cằm và quai hàm ở phụ nữ trưởng thành thường xuất hiện?

Các mô tả kinh điển về adult female acne cho rằng tổn thương viêm như sẩn, mụn mủ và nốt có thể nổi bật ở vùng cằm dưới, đường viền hàm và cổ; dạng này thường dai dẳng và có thể khó kiểm soát hơn [5]. Hướng dẫn thực hành của Bagatin và cộng sự cũng mô tả một kiểu phân bố hình chữ U ở vùng hàm dưới, quanh miệng, cằm và đôi khi vùng cổ trước [1].

Tuy nhiên, mô hình này không đại diện cho tất cả phụ nữ trưởng thành có mụn. Nghiên cứu quốc tế trên 374 phụ nữ cho thấy 89,8% có tổn thương ở nhiều vùng khuôn mặt như má, trán, vùng hàm và thái dương; chỉ 11,2% có mụn khu trú riêng vùng hàm [8]. Review năm 2022 cũng nhấn mạnh rằng kiểu “chỉ ở hàm” đã bị các dữ liệu gần đây thách thức [2].

2. Nội tiết có phải là nguyên nhân duy nhất?

Không. Các tài liệu thống nhất rằng mụn là bệnh lý viêm của đơn vị nang lông – tuyến bã, với nhiều cơ chế phối hợp: tiết bã, sừng hóa nang lông, C. acnes, đáp ứng miễn dịch – viêm, yếu tố di truyền và các tác nhân môi trường [1,2,6]. Hormone, đặc biệt androgen, là một phần quan trọng của cơ chế này nhưng không phải yếu tố duy nhất.

Zeichner và cộng sự lưu ý rằng cách gọi adult female acne là “hormonal acne” có thể gây hiểu nhầm, vì về sinh học mọi mụn đều chịu ảnh hưởng của hormone. Ở phụ nữ trưởng thành, cách mô tả “mụn theo chu kỳ” hoặc “mụn bùng phát trước kỳ kinh” có thể chính xác hơn khi có mối liên hệ thời gian rõ với chu kỳ [6].

Một điểm rất quan trọng là nhiều phụ nữ trưởng thành có mụn vẫn có nồng độ hormone nằm trong giới hạn bình thường. Một số giả thuyết cho rằng ở những người này, tuyến bã và tế bào da có thể nhạy hơn với androgen hoặc có tăng chuyển đổi androgen tại mô ngoại vi [2,6]. Nghiên cứu 374 phụ nữ cũng cho thấy dấu hiệu bất thường androgen không phổ biến trong toàn bộ quần thể nghiên cứu, củng cố quan điểm rằng không phải mụn trưởng thành nào cũng là một rối loạn nội tiết [8].

Ngược lại, nếu mụn đi kèm rối loạn kinh nguyệt, rậm lông, rụng tóc kiểu androgen, tăng tiết bã rõ, khó có thai hoặc các dấu hiệu nam hóa, các tài liệu khuyến nghị cần nghĩ tới nguyên nhân nội tiết như hội chứng buồng trứng đa nang và đánh giá chuyên khoa phù hợp [2,5].

3. Dấu hiệu nào gợi ý mụn có liên quan đến chu kỳ kinh?

Mối liên hệ có sức thuyết phục nhất trong đời sống hàng ngày là tính lặp lại theo thời gian. Trong nghiên cứu của Geller và cộng sự trên phụ nữ trưởng thành có mụn, 65% người tham gia cho biết mụn nặng hơn quanh kỳ kinh; trong nhóm này, 56% ghi nhận đợt nặng lên vào tuần trước khi có kinh [3].

Nghiên cứu của Bansal và cộng sự cũng ghi nhận 30% phụ nữ báo cáo rõ đợt mụn bùng phát trước kỳ kinh [4]. Các con số khác nhau giữa nghiên cứu do khác quần thể và phương pháp, nhưng cùng cho thấy hiện tượng mụn nặng lên theo chu kỳ là có thật ở một nhóm phụ nữ.

Những dấu hiệu thực tế có thể gợi ý mụn theo chu kỳ gồm: mụn xuất hiện hoặc nặng lên tương đối đều đặn trong những ngày trước kỳ kinh; kiểu bùng phát lặp lại trong nhiều chu kỳ; sau kỳ kinh tổn thương có xu hướng giảm nhưng chưa kịp hết hẳn thì lại xuất hiện đợt mới. Đây chỉ là dấu hiệu gợi ý, không đồng nghĩa với chẩn đoán rối loạn hormone.

4. Stress và thiếu ngủ: yếu tố phụ nhưng không nên bỏ qua

Stress được nhắc đến lặp lại trong nhiều tài liệu về mụn phụ nữ trưởng thành [1,2,4,5,8]. Trong nghiên cứu quốc tế trên 374 phụ nữ, mức stress hàng ngày cao và stress nghề nghiệp có liên quan với mức độ mụn; nhóm có mụn khu trú vùng hàm cũng báo cáo stress cao hơn nhóm còn lại [8].

Nghiên cứu của Bansal và cộng sự đánh giá stress bằng Perceived Stress Scale và chất lượng ngủ bằng Pittsburgh Sleep Quality Index. Trong quần thể nghiên cứu, 65,83% có stress mức vừa-nặng và 35% có giấc ngủ không đầy đủ; gần như tất cả những người ngủ kém trong nghiên cứu đồng thời có stress [4]. Các tác giả cũng ghi nhận sự liên hệ giữa một số androgen tuyến thượng thận, stress và thiếu ngủ, nhưng nghiên cứu này không chứng minh quan hệ nhân quả trực tiếp [4].

Do đó, nên diễn đạt thận trọng: stress và thiếu ngủ có thể đi cùng hoặc góp phần làm mụn khó kiểm soát ở một số phụ nữ, nhưng không thể quy mọi đợt mụn cho stress.

5. Mỹ phẩm có thể làm tình trạng mụn phức tạp hơn như thế nào?

Mỹ phẩm và sản phẩm chăm sóc da được xem là một trong những yếu tố bên ngoài cần đánh giá ở mụn phụ nữ trưởng thành [1,2,4,6]. Trong nghiên cứu Bansal, kem làm sáng da và foundation là những sản phẩm được ghi nhận trong nhóm trigger mỹ phẩm; nhóm mụn kéo dài từ tuổi trẻ sử dụng foundation thường xuyên hơn nhóm mụn khởi phát muộn [4].

Điều cần tránh là suy luận rằng một thành phần duy nhất chắc chắn “gây mụn” cho tất cả mọi người. Thay vào đó, nếu mụn tăng sau khi đổi sản phẩm nền, kem dưỡng, chống nắng hoặc dùng nhiều lớp sản phẩm, nên đánh giá lại tính phù hợp, mức bít tắc, mụn đầu đen và sợi bã nhờn và khả năng kích ứng của toàn bộ quy trình. Các tác giả cũng khuyến nghị chăm sóc phải được điều chỉnh theo loại da và mức dung nạp riêng của phụ nữ trưởng thành [5,6].

6. Còn khẩu trang thì sao?

Trong tám tài liệu được cung cấp cho bài viết này, không có nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp “maskne” hoặc xác định khẩu trang là nguyên nhân của mụn cằm/quai hàm. Vì vậy, từ chính bộ tài liệu này không thể kết luận rằng khẩu trang gây mụn.

Trong thực hành theo dõi da, nếu người dùng nhận thấy tổn thương tăng đúng ở vùng bị che phủ sau những giai đoạn phải đeo khẩu trang kéo dài, yếu tố này có thể được ghi nhận trong nhật ký để trao đổi với người chăm sóc da hoặc bác sĩ. Tuy nhiên, không nên vì mụn nằm ở vùng khẩu trang mà bỏ qua các yếu tố khác như chu kỳ kinh, stress, mỹ phẩm, thói quen chạm tay/nặn mụn và mức kích ứng do treatment.

7. Sai lầm thường gặp: nặn mụn liên tục và cho rằng “càng dùng hoạt chất mạnh càng hiệu quả”

Tự nặn, bóp hoặc cạy mụn là một vấn đề đáng chú ý. Review năm 2022 dẫn dữ liệu cho thấy 97% phụ nữ trong một nghiên cứu có hành vi tự tác động lên tổn thương; gần một nửa có di chứng như sẹo hoặc dát tăng sắc tố [2]. Hướng dẫn thực hành cũng xem việc lấy nhân mụn đúng kỹ thuật là một thủ thuật có thể hữu ích trong những chỉ định phù hợp, đồng thời nhấn mạnh mục tiêu tránh việc người bệnh hoặc người không chuyên tự thao tác không đúng cách [1].

Sai lầm thứ hai là tăng cường quá mức các hoạt chất khi thấy mụn tái phát. Da phụ nữ trưởng thành có thể khô hơn và dễ kích ứng hơn; tác dụng phụ của treatment tại chỗ có thể gồm đỏ, khô, bong tróc và tróc vảy [5,6]. Vì vậy, cảm giác rát hoặc bong mạnh không phải bằng chứng cho thấy liệu trình đang “tác dụng tốt hơn”.

Zeichner và cộng sự khuyến nghị treatment ở phụ nữ trưởng thành cần thích ứng với loại da và mức dung nạp; dưỡng ẩm phù hợp, chăm sóc da nhạy cảm và sữa rửa mặt dịu nhẹ, không xà phòng, pH gần pH da nên là một phần của kế hoạch chăm sóc [6].

8. Mụn cằm và quai hàm ở phụ nữ trưởng thành nên chăm sóc tại nhà thế nào?

Mục tiêu của chăm sóc tại nhà là giảm các yếu tố dễ kích ứng và tạo một liệu trình ổn định đủ lâu để đánh giá đáp ứng, thay vì thay đổi liên tục sau mỗi vài ngày. Dựa trên các tài liệu đính kèm, có thể xây dựng các nguyên tắc thực hành sau:

• Làm sạch dịu nhẹ, tránh chà xát mạnh; ưu tiên sản phẩm rửa mặt không xà phòng và phù hợp với da trưởng thành [6].
• Duy trì dưỡng ẩm phù hợp, dưỡng ẩm phù hợp cho da dầu, đặc biệt khi da khô, rát hoặc bong do treatment [5,6].
• Không tự nặn liên tục, đặc biệt với nốt sâu, đau hoặc chưa có đầu; thao tác không đúng có thể làm tăng viêm, tăng sắc tố và nguy cơ sẹo [1,2].
• Không thêm nhiều hoạt chất mạnh cùng lúc. Nếu xuất hiện đỏ, rát, bong tróc nhiều, cần xem lại khả năng dung nạp thay vì tiếp tục tăng cường treatment [5,6].
• Theo dõi chu kỳ kinh, stress và giấc ngủ trong vài tuần đến vài tháng để nhận biết pattern thay vì chỉ dựa vào cảm giác [3,4].
• Rà soát các sản phẩm nền, dưỡng và chống nắng nếu mụn tăng sau khi thay mỹ phẩm; tránh quy kết một thành phần duy nhất khi chưa có bằng chứng [4].
• Bảo vệ da khỏi tăng sắc tố sau viêm và hạn chế các thao tác gây tổn thương, vì tăng sắc tố và sẹo là vấn đề thường gặp ở mụn phụ nữ trưởng thành [1,7,8].

9. Khi nào nên đi khám bác sĩ da liễu?

Mụn cằm/quai hàm không nhất thiết cần xét nghiệm hormone hoặc điều trị nội tiết. Tuy nhiên, nên khám bác sĩ da liễu khi mụn kéo dài, tái phát nhiều lần, đau, xuất hiện nốt sâu hoặc nang, hoặc có nguy cơ sẹo. Trong nghiên cứu lớn trên 374 phụ nữ, nốt và “cyst” được ghi nhận ở 14,2% trường hợp, và các dạng nốt sâu có thể xuất hiện cả ở phần dưới lẫn phần trên khuôn mặt [8].

Cần đặc biệt cân nhắc đánh giá y khoa nếu mụn đi kèm rối loạn kinh nguyệt, rậm lông, rụng tóc kiểu androgen, tăng tiết bã rõ, vô kinh/kinh thưa, khó có thai hoặc các dấu hiệu nam hóa, vì đây có thể là những chỉ dấu gợi ý tình trạng tăng androgen hoặc bệnh lý nội tiết cần được đánh giá [2,5].

Ngoài ra, nếu da đã dùng nhiều liệu trình nhưng ngày càng đỏ, rát, bong tróc hoặc mụn vẫn tái phát, bác sĩ có thể giúp phân biệt giữa mụn thực sự, kích ứng do treatment và các tình trạng da khác có biểu hiện tương tự. Các thuốc kê đơn, điều trị hormone hoặc thủ thuật cho nốt/nang không nên tự thực hiện tại nhà.

10. Kết luận về mụn cằm và quai hàm ở phụ nữ trưởng thành: đừng chỉ nhìn vị trí mụn

Mụn ở cằm và quai hàm có thể là một kiểu biểu hiện của mụn phụ nữ trưởng thành, và ở một số người nó có mối liên hệ rõ với chu kỳ kinh. Nhưng bằng chứng hiện có không ủng hộ việc xem mọi mụn vùng hàm là “mụn nội tiết”. Đa số phụ nữ trong nghiên cứu quy mô lớn có mụn ở nhiều vùng trên khuôn mặt và chỉ một tỷ lệ nhỏ có mụn khu trú riêng vùng hàm [8].

Cách tiếp cận hợp lý hơn là đánh giá pattern theo thời gian, loại tổn thương, mức độ đau/viêm, nguy cơ sẹo, chu kỳ kinh, dấu hiệu nội tiết, stress – giấc ngủ, mỹ phẩm và mức dung nạp của hàng rào da. Với phụ nữ trưởng thành, một routine dịu nhẹ, ổn định và cá thể hóa thường có giá trị hơn việc liên tục “đánh mạnh” vào mụn.

Tài liệu tham khảo

1. Bagatin E, Freitas THP, Rivitti-Machado MC, Machado MCR, Ribeiro BM, Nunes S, Rocha MADD. Adult female acne: a guide to clinical practice. An Bras Dermatol. 2019;94(1):62-75. doi:10.1590/abd1806-4841.20198203.
2. Branisteanu DE, Toader MP, Porumb EA, Serban IL, Pinzariu AC, Branisteanu CI, et al. Adult female acne: Clinical and therapeutic particularities (Review). Exp Ther Med. 2022;23(2):151. doi:10.3892/etm.2021.11074.
3. Geller L, Rosen J, Frankel A, Goldenberg G. Perimenstrual flare of adult acne. J Clin Aesthet Dermatol. 2014;7(8):30-34.
4. Bansal P, Sardana K, Vats G, Sharma L, Garga UC, Khurana A. A prospective study examining trigger factors and hormonal abnormalities in adult female acne. Indian Dermatol Online J. 2020;11(4):544-550. doi:10.4103/idoj.IDOJ_500_19.
5. Dréno B, Layton A, Zouboulis CC, López-Estebaranz JL, Zalewska-Janowska A, Bagatin E, et al. Adult female acne: a new paradigm. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2013;27(9):1063-1070. doi:10.1111/jdv.12061.
6. Zeichner JA, Baldwin HE, Cook-Bolden FE, Eichenfield LF, Fallon-Friedlander S, Rodriguez DA. Emerging issues in adult female acne. J Clin Aesthet Dermatol. 2017;10(1):37-46.
7. Tanghetti EA, Kawata AK, Daniels SR, Yeomans K, Burk CT, Callender VD. Understanding the burden of adult female acne. J Clin Aesthet Dermatol. 2014;7(2):22-30.
8. Dréno B, Thiboutot D, Layton AM, Berson D, Perez M, Kang S; Global Alliance to Improve Outcomes in Acne. Large-scale international study enhances understanding of an emerging acne population: adult females. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2015;29(6):1096-1106. doi:10.1111/jdv.12757.

Lưu ý: Bài viết nhằm mục đích phổ biến kiến thức chăm sóc da, không thay thế chẩn đoán, kê đơn hoặc điều trị của bác sĩ. Các thuốc điều trị mụn, điều trị nội tiết hoặc xét nghiệm chuyên khoa chỉ nên được thực hiện theo chỉ định của người hành nghề phù hợp.